هست ؛ و تازه تشبيه حقايق آسمانى مربوط به مبدأ و معاد به مسائل علمى ، تشبيهى است كه اگر از يك نظر درست باشد از چند نظر ديگر درست نيست . اين است كه امرِ به تدبّر شده است ولى [ براى ] افرادى كه چنين شايستگى و چنين آمادگى داشته باشند . ضرورتى هم ندارد كه هر كسى اگر چيزى به ذهنش رسيد يا به ذهن ديگرى رسيده و بيان كرده است حتماً مطلب را به صورت جزم بيان كند ولى لااقل به صورت احتمال بخواهند بيان كنند مانعى ندارد . بعضى معتقدند - و مىشود از اخبار و روايات و آيات ديگر قرآن تأييد هم آورد يعنى به كمك همانها هم گفته‌اند - كه اساساً انسان بر صورت عالَم آفريده شده است و عالم بر صورت انسان . انسان يك جهان كوچك است و جهان يك انسان بزرگ ؛ يعنى تمام جهان ، تمام عالم خلقت مثل يك انسان است . چنين معتقدند كه همين طور كه يك انسان راست دارد و چپ ، عالم هم مانند يك انسان نيمِ راست و نيم چپ دارد و كأنه قلب دارد « 1 » يعنى مجموع عوالم اين جور است ؛ عالمى ما داريم كه عالم ملائكه است ، ملائكه‌اى كه خير و رحمت نازل مىكنند ، ملائكه‌اى كه حسنات را مىنويسند كه در قرآن از اينها زياد ياد شده است ؛ اصطلاحاً مىگويند « عالَم ملكوت عليا » . عالم ديگرى وجود دارد كه آن عالم هم عالم ملكوت است يعنى از تيپ عالم ماده نيست ولى آن را « عالم ملكوت سُفلى » يا « عالم شياطين » مىگويند كه وسوسه‌ها از يك نظر مال آنجاست يا حتى ممكن است شامل حال آن ملائكه‌اى هم كه بديها را ثبت مىكنند بشود . انسان تا در دنيا هست در وسط دو عالم قرار گرفته : ملكوت بالا ، ملكوت اسفل ؛ ملكوتى كه راهش به طرف بهشت است و ملكوتى كه راه انسان به طرف پايين و جهنم است ؛ و خود انسان تا وقتى كه در اين عالم هست در ميان اين دو عالم قرار گرفته يا به تعبير ديگر كأ نّه در يك طرف اين عالم عالمى است كه عالم خير ، سعادت ، بهشت - هر نامى مىخواهيد رويش بگذاريد - قرار گرفته و در طرف ديگرِ اين عالمى كه ما الآن در آن هستيم عالم ديگرى است كه شرّ و عذاب و بدبختى و نتايج اعمال بد در آنجاست : « كَلّا انَّ كِتابَ

--> ( 1 ) . البته نمىخواهيم بگوييم اندام عالم به شكل انسان است كه همهء عالَم را به شكل انسان ساخته‌اند ، برايش سر و بينى و چشم ساخته‌اند ؛ مقصود اعضاى ظاهرى نيست ؛ بلكه در كمالات [ مانند يكديگرند . ]